Galataport ve Kamu Yararı Yanılsaması
Galataport'un o meşhur cümlesini duymuşsunuzdur belki: "200 yıldır halka kapalı olan sahil şeridi halka açılıyor." Bu cümleyi hiç ciddiye alamıyorum çünkü bize bir hediye veriliyormuş gibi anlatılıyor, sanki teşekkür etmemiz bekleniyor. Ama ortada hediye falan yok. Karaköy'le Fındıklı arasındaki o 1,2 kilometrelik kıyı zaten bizim, bu şehrin. Evimizin anahtarını bize uzatıp alkış bekliyorlar.
Bence Galataport'ta yapılan şey ahlaken çürük. Halka ait bir kıyıyı alıp kâr mantığıyla tasarlamışlar ve şimdi o kıyıda kimin ne zaman, nerede durabileceğine bir şirket karar veriyor. Doğrudan kamu malının sessizce özelleştirilmesi gibi görünüyor bana.
Anayasa'nın, 43. maddesi çok net: Kıyılar devletin hüküm ve tasarrufu altında, kimsenin malı olamaz. Kıyı Kanunu daha da net: Kıyılar herkesin eşitlik ve serbestlikle yararlanmasına açık; oraya duvar, çit, parmaklık, hiçbir engel konamaz.
Sonra Galataport'un "dünyada bir ilk" diye övündüğü şeye bakıyorsunuz: zeminden çıkan, uzaktan kumandayla kalkan 176 kapaklı bir bariyer sistemi. Her geminin yanaşmasıyla, kıyı bir anda gümrük sahası oluyor ve halk kendi sahilinden geri itiliyor.
Buna engel demiyorlar tabii, "kapak sistemi" diyorlar. Duvar örmüyorlar; duvarı yerin altına saklayıp lazım olunca çıkarıyorlar. Bence bu kanunu çiğnemekten de beter. Düpedüz kanunla dalga geçmek.
Bu limanla birlikte kruvaziyer gemilerini ben Truva atına benzetmeye başladım. Hikâyeyi duymuşsunuzdur: Truvalılar surlarını kimseye açmaz, ama kapının önüne koca bir tahta at bırakılınca onu hediye sanıp içeri alırlar. Gece atın karnından askerler çıkar ve şehir düşer. Burada da aynısı oluyor. Kanun kıyıya her şeyi yasaklıyor; sadece iskele, liman, barınak gibi kamu yararına hizmet eden yapılara izin veriyor. Galataport o dar kapıdan bir liman kılığında girdi. Peki atın karnından ne çıktı? Otel çıktı, ofis katları çıktı, mağaza vitrinleri, markalı restoranlar çıktı. Yılın belli günlerinde gelen bir gemi, yılın her günü açık bir alışveriş merkezinin ruhsatı oldu. Bunlar da kamu yararı ifadesi altında saklanıyor. Kamu yararı istisnası istisna olmaktan çıkıp istismara dönüşmüş durumda. Kanun kıyıyı korumak için yazıldı, bir şirkete teslim etmek için değil.
"Artık yürüyebiliyorsunuz" diyorlar. Evet, Galataport'ta yürümemize izin veriliyor. Ama kamusal alan yürümemize izin verilen yer olarak görülmemeli. Kamusal alan; durabildiğimiz, oturabildiğimiz, hiçbir şey almadan saatlerce denize bakabildiğimiz, kimseye hesap vermeden var olabildiğimiz yerler olmalı. Galataport'ta oturduğum her sandalyenin bir fiyatı, gölgenin bir menüsü var. Kıyıda bulunma hakkım bir şirketin "güvenlik", "düzen" ve "marka imajı" hesaplarına bağlanmış.
Bir de "200 yıldır kapalıydı" lafı var ki, sanki burada daha önce hiçbir şey yokmuş gibi anlatılıyor. Vardı. Tophane'nin nargile kafeleri vardı; işçinin, öğrencinin, emeklinin cebine uygun bir Boğaz manzarası vardı. Tarihi Karaköy Yolcu Salonu vardı, Paket Postanesi vardı; iş makineleriyle yıktılar. O kafelerde çay içenleri kimse kovmadı; sadece mekânı ona göre olmayan bir fiyata ayarladılar. Bence en kibar sürgün bu.
Sonra bir de "turizm gelir getiriyor, istihdam yaratıyor" masalını dinliyoruz. Bu, kıyı gaspına kılıf bulmak için kullanılan bir mazeret. Turizmin bedelini kıyısını kaybeden halk ödüyor, kârını şirket topluyor. Kıyı hepimizin ortak nefes alanı; onu kâr hesabıyla parçalara ayırmak, kamunun hakkını özel menfaate peşkeş çekmek demek.
Aslında benim en çok üzüldüğüm şey de şu: Ortada büyük bir fırsat vardı. Yıllarca liman ve gümrük sahası olarak kapalı kalan bu kıyı nihayet halka dönebilirdi. Bir şehrin eline kuşakta bir kez geçecek bir şanstı bu; her metrekaresi İstanbullulara park, meydan, nefes olarak verilebilirdi. Onun yerine ne yaptılar? 702 milyon dolara, 30 yıllığına bir şirkete devrettiler. Biz kıyıya kavuşmadık, kıyıya kiracı olarak kabul edildik. Hem de kendi malımızda kiracı.
Kıyı kimin? Bunun cevabını Anayasa vermiş, kanun vermiş, mahkemeler defalarca tekrarlamış: Kıyılar herkesin. Asıl sorumuz şu olmalı: Bunu ne zaman yüksek sesle söyleyeceğiz? Çünkü bir kıyı tek seferde kaybedilmiyor. Önce bir liman projesiyle başlıyor, sonra bir otel ekleniyor, sonra bir kapak sistemi, sonra bir güvenlik noktası. Her adım küçük görünüyor, her adıma bir gerekçe bulunuyor. Sonra bir gün dönüp bakıyorsun: Deniz hâlâ orada, ama denize giden yol artık senin değil.
Galataport, "kamu yararı" istisnasının nasıl tersyüz edildiğinin, kamusal bir kıyının nasıl bir şirkete devredildiğinin ve en temel haklarımızdan birinin nasıl yok sayıldığının canlı kanıtı. Kıyılar halkındır. Onları "liman" bahanesiyle şirket avlusuna çevirmenin ne yasal ne ahlaki bir meşruiyeti olmamalı. Artık istediğiniz zaman gidin ve Galataport'ta yürüyün, Boğaz'a bakın. Ama bakarken şunu unutmayın: O manzara size verilmiş bir lütuf değil, sizin hakkınız. Ve hakkınızı size geri satanlara teşekkür etmeyin.